Yapay Zekâ Sohbet Botu Bağımlılık Ölçeği (AICD-8)
Kullanım İzni
Geliştirdiğim(iz) / uyarladığım(ız) ölçme aracının atıf gösterilmesi ve bilimsel araştırmalarla sınırlı olmak kaydıyla kullanılmasına izin veriyorum/z/. İzin için ayrıca e-posta gönderilmesine gerek yoktur.
Link: https://link.springer.com/article/10.1007/s44202-026-00801-9
Ölçek Çeşidi: Uyarlama
Kategori(ler):
10 Psikoloji » 180 Siber Psikoloji » 190 Örgütsel/Endüstriyel Psikoloji
20 Psikiyatri /Klinik Psikoloji » 216 Maddeyle İlişkili Bozukluklar ve Bağımlılık Bozuklukları
Kaynak Türü: Makale
Kaynak/Referans:
Özsoy, E., Arslan, K. Ş., Onay, Ö. A., Koç, S., Yiğit, B., & Griffiths, M. D. (2026). Psychometric evaluation of the Turkish version of the AI Chatbot Dependence Scale (AICD-8). Discover Psychology. Advance online publication. https://doi.org/10.1007/s44202-026-00801-9
Geliştiren/Uyarlayan: Emrah Özsoy, Kamile Şeyma Arslan, Ömer Alperen Onay, Sümeyya Koç, Büşra Yiğit, Mark D. Griffiths
Yıl: 2026
Kaynak Adı: Psychometric evaluation of the Turkish version of the AI Chatbot Dependence Scale (AICD-8)
Dergi: Discover Psychology
DOI: https://doi.org/10.1007/s44202-026-00801-9
Sorumlu Yazar: Emrah Özsoy
İletişim: eozsoy@sakarya.edu.tr
Ölçülen Özellikler: Yapay Zeka Sohbet Botu Bağımlılığı
Örnek Maddeler ve Madde Sayıları: Ölçek tek boyut sekiz ifadeden oluşmaktadır. İfadeler aşağıda belirtilmiştir:
Yapay zekâ sohbet botlarını kullanamadığımda kendimi endişeli veya rahatsız hissederim.
İşe ya da bir göreve başlamadan önce yapay zekâ sohbet botlarını açmam gerekir.
Yapay zekâ sohbet botlarını kullanamadığımda, gerekli bilgilere ulaşmakta zorlanırım.
Kendi başıma rahatlıkla yapabileceğim işler ya da görevlerde bile, genellikle yapay zekâ sohbet botlarından yardım alırım.
Diğer insanlarla veya şeylerle vakit geçirmektense, zamanımı yapay zekâ sohbet botlarıyla geçirmeyi tercih ederim.
Yapay zekâ sohbet botlarını aktif olarak kullanmasam bile, onları oturum açık şekilde ya da arka planda çalışır durumda tutarım.
Yapay zekâ sohbet botlarında giderek daha fazla zaman harcıyorum.
Benim için yapay zekâ sohbet botları olmadan bir hayat çok zahmetli olurdu.
Ölçek Türü: Bağımlılık
Kimlere Uygulanabilir: 12-18 Yaş arası Ergen bireyler ve Yetişkinler
Derecelendirme: 1= Kesinlikle katılmıyorum, 2= Katılmıyorum, 3= Kısmen katılmıyorum, 4= Ne katılıyorum ne katılmıyorum, 5= Kısmen katılıyorum, 6= Katılıyorum, 7= Kesinlikle katılıyorum.
Ölçek Puanlaması: Örneğin ölçeğiniz 8 maddeden oluşuyorsa:
Minimum puan: 8 × 1 = 8
Maksimum puan: 8 × 7 = 56
Toplam puan yükseldikçe ölçülen özelliğin (örneğin AI chatbot bağımlılığı) düzeyi de artar.
Ölçek Değerlendirmesi: Yapay Zekâ Sohbet Botu Bağımlılığı Ölçeği (AICD-8-T) tek boyutlu ve sekiz maddeden oluşmaktadır. Bu araştırmada ölçek, yanıt duyarlılığını artırmak amacıyla 7'li Likert tipi derecelendirme ile uygulanmıştır. Katılımcılar her maddeyi 1 = Kesinlikle katılmıyorum, 2 = Katılmıyorum, 3 = Kısmen katılmıyorum, 4 = Kararsızım, 5 = Kısmen katılıyorum, 6 = Katılıyorum ve 7 = Kesinlikle katılıyorum seçeneklerinden birini işaretleyerek yanıtlamaktadır. Ölçekte ters puanlanan madde bulunmamaktadır. Toplam ölçek puanı tüm madde puanlarının toplanmasıyla elde edilmektedir. Toplam puan 8 ile 56 arasında değişmekte olup, yüksek puanlar bireyin yapay zekâ sohbet botlarına yönelik bağımlılık düzeyinin daha yüksek olduğunu göstermektedir. Alternatif olarak toplam puanın madde sayısına bölünmesiyle 1 ile 7 arasında değişen ortalama puan da hesaplanabilmektedir. Ölçek için belirlenmiş bir kesme puanı bulunmadığından puanlar sürekli bir değişken olarak değerlendirilmektedir.
Çeviri Süreci: Yapay Zekâ Sohbet Botu Bağımlılığı Ölçeği'nin (AI Chatbot Dependence Scale; AICD-8) Türkçeye uyarlama süreci uluslararası ölçek uyarlama ilkeleri doğrultusunda gerçekleştirilmiştir. Öncelikle ölçeğin geliştiricilerinden uyarlama ve kullanım izni alınmıştır. Ardından ölçek maddeleri, İngilizce ve Türkçe dillerine hâkim iki bağımsız uzman tarafından İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir. Elde edilen çeviriler araştırmacılar tarafından karşılaştırılarak dil bilgisi, kavramsal uygunluk ve kültürel eşdeğerlik açısından değerlendirilmiş ve ortak bir Türkçe form oluşturulmuştur.
Hazırlanan Türkçe form, ana dili İngilizce olan ve her iki dile de hâkim iki bağımsız çevirmen tarafından yeniden İngilizceye çevrilmiştir (geri çeviri). Geri çeviri metni, özgün ölçekle karşılaştırılarak anlam bütünlüğü ve kavramsal eşdeğerlik açısından incelenmiş; gerekli görülen ifadelerde düzenlemeler yapılarak ön uygulama formu oluşturulmuştur.
Son aşamada ölçek maddeleri, psikometri ve davranış bilimleri alanında uzman akademisyenler tarafından kapsam, dil anlaşılırlığı ve kültürel uygunluk açısından değerlendirilmiştir. Uzman görüşleri doğrultusunda yapılan küçük dil düzenlemelerinin ardından ölçeğin nihai Türkçe formu oluşturulmuş ve psikometrik analizlerde kullanılmak üzere uygulamaya hazır hâle getirilmiştir.
Geçerlik: Yapay Zekâ Sohbet Botu Bağımlılığı Ölçeği'nin (AICD-8) Türkçe formunun yapı geçerliğini değerlendirmek amacıyla doğrulayıcı faktör analizi (DFA) gerçekleştirilmiştir. Analiz sonuçları, ölçeğin özgün formunda olduğu gibi tek faktörlü yapısının Türk örnekleminde de doğrulandığını göstermiştir. Model uyum indeksleri incelendiğinde, ki-kare değerinin anlamlı olduğu (χ² = 66.77, p < .001), ancak örneklem büyüklüğüne duyarlılığı nedeniyle diğer uyum indekslerinin esas alındığı görülmektedir. Elde edilen uyum indeksleri χ²/sd = 3.71, Karşılaştırmalı Uyum İndeksi (CFI) = .97, Tucker-Lewis İndeksi (TLI) = .96 ve Yaklaşık Hataların Ortalama Karekökü (RMSEA) = .07 olarak hesaplanmıştır. Bu değerler, ölçeğin tek faktörlü yapısının kabul edilebilir ve iyi düzeyde model uyumu gösterdiğini ortaya koymaktadır.
Yakınsak (convergent) geçerlik kapsamında tüm maddelerin standartlaştırılmış faktör yüklerinin kabul edilebilir düzeyde olduğu belirlenmiştir. Ayrıca ölçeğin Bileşik Güvenirlik (Composite Reliability; CR) değeri .89 olarak hesaplanmış olup önerilen .70 ölçütünün üzerindedir. Ortalama Açıklanan Varyans (Average Variance Extracted; AVE) değeri ise .50'nin altında olmasına rağmen, CR değerinin .60'ın üzerinde olması nedeniyle yakınsak geçerliğin kabul edilebilir olduğu değerlendirilmiştir.
Nomolojik geçerlik, Yapay Zekâ Sohbet Botu Bağımlılığı Ölçeği puanlarının kuramsal olarak ilişkili olması beklenen değişkenlerle ilişkisi incelenerek değerlendirilmiştir. Analiz sonuçları, yapay zekâ sohbet botu bağımlılığı ile problemli chatbot kullanımı, sosyal medya bağımlılığı, internet bağımlılığı ve yalnızlık arasında pozitif yönde anlamlı ilişkiler bulunduğunu göstermiştir. Buna karşılık psikolojik iyi oluş ile negatif yönde anlamlı ilişki belirlenmiştir. Elde edilen bulgular, ölçeğin kuramsal beklentiler doğrultusunda geçerli ölçümler yaptığını desteklemektedir.
Sonuç olarak, gerçekleştirilen doğrulayıcı faktör analizi ve geçerlik analizleri, AICD-8'in Türkçe formunun tek faktörlü yapısını koruduğunu ve yapay zekâ sohbet botu bağımlılığını ölçmede yeterli düzeyde yapı, yakınsak ve nomolojik geçerliğe sahip olduğunu göstermektedir.
Güvenirlik: Yapay Zekâ Sohbet Botu Bağımlılığı Ölçeği'nin (AICD-8) Türkçe formunun güvenirliği iç tutarlılık katsayıları ve madde analizleri ile değerlendirilmiştir. Ölçeğin iç tutarlılığını belirlemek amacıyla Cronbach'ın alfa (α), McDonald's omega (ω) ve Bileşik Güvenirlik (Composite Reliability; CR) katsayıları hesaplanmıştır.
Analiz sonuçlarına göre ölçeğin Cronbach'ın alfa katsayısı .86, McDonald's omega katsayısı .86 ve bileşik güvenirlik katsayısı .89 olarak bulunmuştur. Elde edilen bu değerler, önerilen .70 sınır değerinin üzerinde olup ölçeğin yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.
Madde analizleri kapsamında düzeltilmiş madde-toplam korelasyonları incelenmiş ve tüm maddelerin kabul edilebilir düzeyde ayırt ediciliğe sahip olduğu belirlenmiştir. Ayrıca doğrulayıcı faktör analizinde maddelerin standartlaştırılmış faktör yüklerinin .50 ile .76 arasında değiştiği görülmüş olup, bu sonuçlar maddelerin ölçtükleri yapıyı yeterli düzeyde temsil ettiğini göstermektedir.
Elde edilen güvenirlik bulguları, Yapay Zekâ Sohbet Botu Bağımlılığı Ölçeği'nin (AICD-8) Türkçe formunun bireylerin yapay zekâ sohbet botlarına yönelik bağımlılık düzeyini tutarlı ve güvenilir biçimde ölçebildiğini ortaya koymaktadır.
Kullanılan Araştırmalar
scholar.google.com.tr
Orijinal Form
Orijinal Ölçek Adı: Artificial Intelligence Chatbot Dependence Scale (AICD-8)
Orijinal Ölçek Kaynak Türü: Makale
Orijinal Kaynak / Referans:
Zhang, X., Yin, M., Zhang, M., Li, Z., & Li, H. (2024). The development and validation of an Artificial Intelligence Chatbot Dependence Scale. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 28(2), 126-131. https://doi.org/10.1089/cyber.2024.0240
Orijinal Ölçek Yazarlar: Hansen Li, Mingyang Zhang, Mingyue Yin, Xing Zhang, Zhaoqian Li
Orijinal Ölçek Yıl: 2024
Orijinal Ölçek Kaynak Adı: The Development and Validation of an Artificial Intelligence Chatbot Dependence Scale
Orijinal Ölçek Link: https://journals.sagepub.com/doi/10.1089/cyber.2024.0240
Orijinal Ölçek DOI: https://doi.org/10.1089/cyber.2024.0
Orijinal Ölçek Dergi: Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking
Orijinal Ölçek Cilt: 28
Orijinal Ölçek Sayı: 2
Orijinal Ölçek Sayfa Aralığı: 126-131
Orijinal Ölçek Geçerlik: Yapay Zekâ Sohbet Botu Bağımlılığı Ölçeği'nin (AI Chatbot Dependence Scale; AICD-8) geçerliği kapsam, yapı ve yakınsak geçerlik analizleri ile değerlendirilmiştir. Ölçeğin madde havuzu, literatür taraması ve derinlemesine görüşmeler sonucunda oluşturulan 17 maddeden meydana gelmiştir. Yapılan madde analizleri ve Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) sonucunda ölçek 8 maddeye indirgenmiş ve tek faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Bu yapı toplam varyansın %58,42'sini açıklamıştır.
Açımlayıcı faktör analizinde elde edilen yapı daha sonra Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile test edilmiştir. DFA sonuçları tek faktörlü modelin kabul edilebilir uyum gösterdiğini ortaya koymuştur. Maddelerin standartlaştırılmış faktör yükleri 0,50 ile 0,76 arasında değişmiştir. Ayrıca yakınsak geçerlik kapsamında tüm faktör yüklerinin 0,50'nin üzerinde olduğu, Ortalama Açıklanan Varyans (AVE) değerinin 0,50 ve Bileşik Güvenirlik (CR) değerinin 0,79 olduğu belirlenmiştir. Bu bulgular ölçeğin yeterli düzeyde yapı ve yakınsak geçerliğe sahip olduğunu göstermektedir.
Orijinal Ölçek Güvenirlik: Yapay Zekâ Sohbet Botu Bağımlılığı Ölçeği'nin güvenirliği iç tutarlılık katsayıları kullanılarak değerlendirilmiştir. Analiz sonuçlarına göre ölçeğin Cronbach'ın alfa katsayısı 0,88 olarak hesaplanmıştır. Ayrıca Spearman–Brown iki yarı güvenirlik katsayısı 0,86 olarak bulunmuştur. Bu değerler ölçeğin yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.
Bunun yanı sıra ölçeğin Bileşik Güvenirlik (Composite Reliability; CR) katsayısı 0,79 olarak hesaplanmış ve önerilen 0,70 sınır değerinin üzerinde bulunmuştur. Güvenirlik ve geçerlik analizlerinden elde edilen bulgular doğrultusunda araştırmacılar, AICD-8'in bireylerin yapay zekâ sohbet botlarına yönelik bağımlılık düzeyini değerlendirmede psikometrik açıdan güvenilir ve geçerli bir ölçme aracı olduğu sonucuna ulaşmışlardır.