Fen Bilimleri Dersine Yönelik Umutsuzluk Düzeyi Ölçeği
Kullanım İzni
Geliştirdiğim(iz) / uyarladığım(ız) ölçme aracının atıf gösterilmesi ve bilimsel araştırmalarla sınırlı olmak kaydıyla kullanılmasına izin veriyorum/z/. İzin için ayrıca e-posta gönderilmesine gerek yoktur.
Link: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5068553
Ölçek Çeşidi: Geliştirme
Kategori(ler):
30 Eğitim Bilimleri ve Öğretmen Yetiştirme » 330 Ölçme ve Değerlendirme » 355 Fen ve Teknoloji Eğitimi
Kaynak Türü: Makale
Kaynak/Referans:
Sellioğ, A. (2026). Fen Bilimleri Dersine Yönelik Umutsuzluk Düzeyi Ölçeği Geliştirme Çalışması. Fen Bilimleri Öğretimi Dergisi, 14(1), 82-110. https://doi.org/10.56423/fbod.1745741
Geliştiren/Uyarlayan: Aydın Sellioğ
Yıl: 2026
Kaynak Adı: Fen Bilimleri Dersine Yönelik Umutsuzluk Düzeyi Ölçeği Geliştirme Çalışması
Dergi: Fen Bilimleri Öğretimi Dergisi
Cilt: 14
Sayı: 1
Sayfa Aralığı: 82-110
DOI: https://doi.org/10.56423/fbod.1745741
Sorumlu Yazar: AYDIN SELLİOĞ
İletişim: selliog@hotmail.com
Ölçülen Özellikler: 10-15 yaşa arasındaki öğrencilerin fen bilimleri dersi umutsuzluk düzeyi
Alt Boyutlar: Endişe, İlgisizlik, Öz yeterlik, Sosyal Baskı
Örnek Maddeler ve Madde Sayıları: Öz Yeterlik alt boyutu (Md23) Fen bilimleri dersine yönelik kendime güvenim yok.
İlgisizlik alt boyutu (Md14) Fen bilimleri dersinden kaçınmaya çalışıyorum.
Endişe alt boyutu (Md5) Fen dersinde öğrenemediğim konular beni endişelendiriyor.
Sosyal Baskı alt boyutu (Md29) Fen bilimleri dersindeki başarısızlık beni utandırır.
Ölçek Türü: Umutsuzluk
Kimlere Uygulanabilir: 10-14 Yaş arası Ortaokul Öğrencileri
Derecelendirme: (5) Kesinlikle katılıyorum (4) Katılıyorum (3) Kararsızım (2) Katılmıyorum (1) Hiç Katılmıyorum
Ölçek Puanlaması: Fen Bilimleri Dersine Yönelik Umutsuzluk Düzeyi Ölçeği, 31 maddeden oluşan beşli Likert tipi bir ölçme aracıdır. Ölçekte maddeler “Kesinlikle Katılıyorum” 5, “Katılıyorum” 4, “Kararsızım” 3, “Katılmıyorum” 2 ve “Hiç Katılmıyorum” 1 olacak şekilde puanlanmaktadır. Ölçekten alınabilecek toplam puan 31 ile 155 arasında değişmektedir. Ölçekte Md55 kodlu “Fen bilimleri dersinde başarılı olmanın yollarını biliyorum.” maddesi ters puanlanmaktadır. Toplam puan arttıkça öğrencinin fen bilimleri dersine yönelik umutsuzluk düzeyinin yükseldiği kabul edilmektedir.
Alt boyutlara göre puan aralıkları şöyledir: Öz Yeterlik alt boyutundan 13-65, İlgisizlik alt boyutundan 6-30, Endişe alt boyutundan 8-40 ve Sosyal Baskı alt boyutundan 4-20 arasında puan alınabilmektedir.
Ölçek Değerlendirmesi: Ölçme aracının değerlendirilmesinde öncelikle Md55 kodlu ters madde yeniden puanlanır. Ters puanlama yapıldıktan sonra tüm maddeler toplanarak genel umutsuzluk puanı elde edilir. Ölçekten alınabilecek toplam puan 31 ile 155 arasında değişmektedir. Toplam puanın yükselmesi, öğrencinin fen bilimleri dersine yönelik umutsuzluk düzeyinin arttığını gösterir.
Ölçek alt boyut puanları üzerinden de değerlendirilebilir. Öz Yeterlik alt boyutundan 13-65, İlgisizlik alt boyutundan 6-30, Endişe alt boyutundan 8-40 ve Sosyal Baskı alt boyutundan 4-20 arasında puan alınabilir. Her alt boyutta puanın yükselmesi, ilgili alandaki umutsuzluk eğiliminin güçlendiğini gösterir. Öz Yeterlik alt boyutunda yüksek puan, öğrencinin fen bilimleri dersine yönelik yeterlik algısında zayıflama ve başarısızlık beklentisinde artış anlamına gelir. İlgisizlik alt boyutunda yüksek puan, derse yönelik isteksizlik ve kaçınma eğiliminin arttığını gösterir. Endişe alt boyutunda yüksek puan, sınav ve öğrenme sürecine ilişkin kaygının yükseldiğini gösterir. Sosyal Baskı alt boyutunda yüksek puan, öğrencinin aile ve çevre beklentilerine bağlı baskı algısının arttığını gösterir.
Makalede ölçek için kesme puanı verilmemiştir. Bu nedenle düşük, orta ve yüksek umutsuzluk biçiminde bir sınıflama yapılacaksa araştırmacının kendi örneklemindeki puan dağılımını dikkate alması gerekir. Ölçek, genel toplam puan ve alt boyut puanları üzerinden öğrencilerin fen bilimleri dersine yönelik umutsuzluk düzeylerini betimlemek amacıyla kullanılabilir.
Geçerlik: Fen Bilimleri Dersine Yönelik Umutsuzluk Düzeyi Ölçeği’nin geçerlik özellikleri kapsam geçerliği, yapı geçerliği, doğrulayıcı faktör analizi, yakınsak geçerlik ve ıraksak geçerlik kanıtlarıyla desteklenmiştir. Ölçek maddeleri alan yazın taraması, odak grup görüşmeleri ve uzman görüşleriyle oluşturulmuştur. Kapsam geçerliği Davis tekniğiyle test edilmiş, kapsam geçerlik indeksi 0,95 olarak hesaplanmıştır. Bu değer, maddelerin ölçülmek istenen yapıyı temsil etme gücünün yüksek olduğunu göstermektedir.
Yapı geçerliği için açımlayıcı faktör analizi ve doğrulayıcı faktör analizi yapılmıştır. Açımlayıcı faktör analizi sonucunda ölçeğin dört faktörlü ve 31 maddelik bir yapıya sahip olduğu belirlenmiştir. Faktörler Öz Yeterlik, İlgisizlik, Endişe ve Sosyal Baskı olarak adlandırılmıştır. Dört faktör toplam varyansın %58,927’sini açıklamaktadır. Madde faktör yükleri 0,514 ile 0,823 arasında değişmektedir.
Doğrulayıcı faktör analizi sonuçları dört faktörlü yapının doğrulandığını göstermiştir. Model uyum indeksleri kabul edilebilir ve iyi düzeydedir: X²/sd=2,90, RMSEA=0,05, SRMR=0,04, NFI=0,98, NNFI=0,98, CFI=0,98, GFI=0,90 ve AGFI=0,87. Bu değerler ölçeğin kuramsal yapısının veriyle uyumlu olduğunu göstermektedir.
Yakınsak ve ıraksak geçerlik için CR, AVE, MSV ve ASV değerleri hesaplanmıştır. Alt boyutlara ait CR değerleri 0,805 ile 0,942 arasında; AVE değerleri 0,510 ile 0,568 arasında değişmektedir. CR değerlerinin 0,70’in üzerinde olması, AVE değerlerinin 0,50’nin üzerinde olması ve AVE değerlerinin MSV değerlerinden yüksek olması ölçeğin yakınsak ve ıraksak geçerlik ölçütlerini karşıladığını göstermektedir. Bu bulgular, ölçeğin fen bilimleri dersine yönelik umutsuzluk düzeyini ölçmek için geçerli bir ölçme aracı olduğunu desteklemektedir.
Güvenirlik: Fen Bilimleri Dersine Yönelik Umutsuzluk Düzeyi Ölçeği’nin güvenirliği iç tutarlık katsayıları, tabakalı alfa, madde-toplam korelasyonları ve birleştirici güvenirlik değerleriyle test edilmiştir. Ölçeğin genel Cronbach alfa katsayısı 0,968 olarak hesaplanmıştır. Tabakalı alfa katsayısı 0,846’dır. Bu değerler, ölçeğin toplam puan düzeyinde yüksek güvenirliğe sahip olduğunu göstermektedir.
Alt boyutlara ait Cronbach alfa katsayıları Öz Yeterlik için 0,935, İlgisizlik için 0,869, Endişe için 0,881 ve Sosyal Baskı için 0,738 olarak bulunmuştur. Öz Yeterlik, İlgisizlik ve Endişe alt boyutları yüksek düzeyde iç tutarlığa sahiptir. Sosyal Baskı alt boyutunun güvenirlik katsayısı kabul edilebilir düzeydedir.
Madde-toplam korelasyonları 0,360 ile 0,780 arasında değişmektedir. Tüm maddelerin 0,30’un üzerinde değer alması, maddelerin ölçeğin genel yapısıyla tutarlı olduğunu ve yeterli ayırt ediciliğe sahip olduğunu göstermektedir. Birleştirici güvenirlik değerleri de Öz Yeterlik için 0,942, İlgisizlik için 0,887, Endişe için 0,900 ve Sosyal Baskı için 0,805 olarak hesaplanmıştır. Bu değerlerin 0,70’in üzerinde olması, alt boyutların güvenilir ölçümler ürettiğini desteklemektedir.
Kullanılan Araştırmalar
scholar.google.com.tr